Granty realizowane ze środków Ministra. Priorytet 5

logo NIDlogo MKiDN

Źródło: materiały prasowe Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich oddział w Łodzi / Piotr Wroniecki

W XV wieku powstało na Kujawach niezwykłe miasto. Nowa Nieszawa, po odegraniu swojej ważnej roli w historii Europy zniknęła z powierzchni ziemi, z mapy Polski, a także z pamięci okolicznych mieszkańców. Jedynie nieliczne dokumenty świadczyły wciąż o jej krótkim istnieniu. Po ponad 500 latach, dzięki nowoczesnej, niedestrukcyjnej archeologii miasto zostało odnalezione i cyfrowo zrekonstruowane. Dziś dostęp do wniosków z wieloletnich badań mają wszyscy (https://bit.ly/2Ck3mXL), a otwarte popularyzacyjne i rekonstrukcyjne spotkania na Zamku Dybowskim przywracają pamięć o tym skutecznym przedsięwzięciu politycznym króla Władysława Jagiełły.

Krótkie burzliwe życie… średniowiecznego miasta

Nowa Nieszawa, bo tak ją wtedy nazywano, założona została na lewym brzegu Wisły z inicjatywy króla Władysława Jagiełły na terenach przyznanych Królestwu przez Krzyżaków w 1422 r. Militarne i polityczne sukcesy państwa pozwoliły Jagielle już dwa lata później rozpocząć budowę miasta, którego burzliwe losy wpłynęły na historię Polski i Europy. Naprzeciw Torunia w ciągu paru lat powstała duża osada miejska z własnym ratuszem, wagą miejską, kościołem, klasztorem i portem, którego sieci handlowe połączyły Mazowsze z Gdańskiem. Częstym gościem nowego miasta był sam król, przybywający na zjazdy szlachty i twarde negocjacje ze stroną krzyżacką. To on w 1427 roku kazał wznieść siedzibę godną władcy – Zamek Dybowski, który miał bronić miasta, a także był swoistym prztyczkiem w nos Krzyżaków, został bowiem zbudowany, wbrew ustaleniom pokoju mełneńskiego, w odległości armatniego strzału od zamku w Toruniu. Nieszawa, która kontrolowała połowę nurtu na Wiśle i przeprawę do Torunia przyciągała kupców z całej Europy. Dybów (tak miasto nazywali Krzyżacy) szybko stał się potęgą handlową i nie tylko w znaczny sposób wpłynął na gospodarkę młodego, rozwijającego się kraju ale także, zabierając możliwości handlowe toruńskim kupcom, zmusił ich do zawarcia ugody z królem Polski. On zlikwidować miał Nieszawę, a oni wznieśli powstanie przeciwko Zakonowi, czym rozpoczęli Wojnę Trzynastoletnią.

W czasach wojen Królestwa Polskiego z Krzyżakami, licznych bitew, zawieranych pokojów i niedotrzymywanych traktatów, sprawnie zarządzane handlowe miasto położone przy głównym wodnym trakcie komunikacyjnym kraju było zaplanowanym, kluczowym elementem międzynarodowej gry politycznej. Jego burzliwe losy, choć zakończone przesiedleniem mieszkańców przez króla Kazimierza Jagiellończyka zaledwie po 36 latach istnienia miasta, na trwałe wpisały się w historię średniowiecznej Europy.

Nie zostało (prawie) nic

Tak jak ruiny zamku do dziś podziwiać można nad Wisłą, po samym niezwykłym mieście na powierzchni nie zostało nic prócz kilku pokruszonych cegieł.

Współczesny widok na miejsce zalegania pozostałości Nowej Nieszawy, aut. P. Wroniecki

Współczesny widok na miejsce zalegania pozostałości Nowej Nieszawy, aut. P. Wroniecki

Pod ziemią jednak wciąż znajdują się resztki fundamentów, a działania człowieka w przeszłości zmieniły miejscami zawartość substancji chemicznych i pierwiastków w glebie. To właśnie dzięki tym, niepozornym na pierwszy rzut oka pozostałościom, a także dzięki czułym na nie nowoczesnym urządzeniom pomiarowym udało się odnaleźć i zadokumentować zaginione przez ponad 500 lat miasto. Tzw. nieinwazyjne badania archeologiczne okazały się tak skuteczne, że analiza wyników pozwoliła bardzo dokładnie odtworzyć cały układ miejski, a na tej podstawie stworzono cyfrową rekonstrukcję imponującego XV wiecznego miasta.

Rekonstrukcja Nowej Nieszawy na podstawie nieinwazyjnych badań archeologicznych, aut. T. Melnicki i J. Zakrzewski

Rekonstrukcja Nowej Nieszawy na podstawie nieinwazyjnych badań archeologicznych, aut. T. Melnicki i J. Zakrzewski

Rekonstrukcja Nowej Nieszawy na podstawie nieinwazyjnych badań archeologicznych, aut. T. Melnicki i J. Zakrzewski

Rekonstrukcja Nowej Nieszawy na podstawie nieinwazyjnych badań archeologicznych, aut. T. Melnicki i J. Zakrzewski

Rekonstrukcja Nowej Nieszawy na podstawie nieinwazyjnych badań archeologicznych, aut. T. Melnicki i J. Zakrzewski

Rekonstrukcja Nowej Nieszawy na podstawie nieinwazyjnych badań archeologicznych, aut. T. Melnicki i J. Zakrzewski

Nowoczesne spojrzenie na średniowieczny zabytek

Przełomowym momentem poszukiwań zaginionego miasta były zdjęcia lotnicze (2006 r). Regularne zaburzenia w wysokości i kolorze roślin (tzw. wyróżniki wegetacyjne) świadczyły jednoznacznie o tym, że pod ziemią znajdują się pozostałości budynków. Od tego czasu teren średniowiecznej Nowej Nieszawy regularnie skanują geofizyczne urządzenia pomiarowe. Są to przede wszystkim magnetometry, urządzenia do pomiaru podatności magnetycznej i oporności pozornej gruntu, a także georadary.

Urządzenia georadarowe wykorzystywane podczas badań, aut. P. Wroniecki

Urządzenia georadarowe wykorzystywane podczas badań, aut. P. Wroniecki

Urządzenia georadarowe wykorzystywane podczas badań, aut. P. Wroniecki

Urządzenia georadarowe wykorzystywane podczas badań, aut. P. Wroniecki

Dokładne rozpoznanie zasobów archeologicznych bez ingerencji w powierzchnię ziemi było możliwe tylko dzięki zaangażowaniu pełnego potencjału obecnie dostępnych metod. Trwające od lat badania są wzorowym przykładem krajobrazowych badań niedestrukcyjnych. Ten wyjątkowy w skali kraju projekt badawczy realizuje zapisy międzynarodowych dokumentów, których sygnatariuszem jest Polska (tzw. Karta Lozańska i Konwencja Maltańska). Zgodnie z nimi, poznawanie przeszłości człowieka poprzez badania archeologiczne powinno odbywać się, poza wyjątkowymi przypadkami, tylko poprzez nieniszczące metody badawcze. Wszystkie działania podejmowane w ramach projektu są całkowicie niedestrukcyjne, oparte o cyfrową, przestrzenną dokumentację (GIS) i nastawione na popularyzację historii, zabytków i nowoczesnych archeologicznych metod badawczych.

Niezwykły zabytek, jakim są relikty średniowiecznej Nowej Nieszawy jest unikatowy w skali Polski i Europy, zarówno ze względu na swoją historyczną rolę i stan zachowania jak i na wieloletnie i systematyczne krajobrazowe badania nieinwazyjne, które pozwoliły nam zobaczyć go w najpełniejszym obecnie możliwym wymiarze.

Jak wyglądało miasto

W oparciu o dotychczasowy stan badań dawną Nieszawę zarysować można jako nadwiślańskie miasto z zamkiem, zajmujące powierzchnię ok. 26 ha na rozpiętości ok. 800 m. Miasto posiadało zwartą zabudowę, prostokątny rynek o boku 120 m., wyraźnie zarysowane bloki działek i regularny układ ulic. W mieście było miejsce na wszystko: obiekty sakralne, przestrzenie handlowe, produkcyjne, magazynowe i mieszkalne. W jego centralnym punkcie rynek tętnił życiem – stał tam ratusz z wagą miejską oraz stragany, kramy i sukiennice. Ówczesną jednostką długości były miary nowochełmińskie (tak jak w Toruniu), co zaznaczono w dokumencie lokacyjnym. Miasto było podzielone na działki o wymiarach ok. 11 x 40 m. Najprawdopodobniej zabudowa frontowa była szachulcowo-ryglowa (tzw. mur pruski). Tylne partie działek były częściowo lub całkowicie niezabudowane. Możliwe, że w zachodniej części miasta znajdował się drugi plac miejski. Z kolei po przeciwnej, wschodniej stronie ulokowany był kościół noszący w czasach późniejszych wezwanie św. Mikołaja. Przetrwał on aż do XVIII wieku. Przypuszczalnie po północnej stronie znajdowało się otwarte nabrzeże a od południa i zachodu miasto ograniczały fortyfikacje ziemne. Metropolii strzegł pobliski zamek Dybowski, skąd królowie Polski doglądali rywalizacji ekonomicznej z państwem zakonnym. Nieszawa była tętniącym życiem miastem handlowym zamieszkiwanym przez kilka tysięcy ludzi z różnych stron Królestwa Polskiego i ówczesnej Europy.

Kto za tym wszystkim stoi

Nieinwazyjnym projektem badawczym od początku kieruje Piotr Wroniecki i Aleksander Andrzejewski z ramienia Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich w Łodzi. Prace aktywnie wspierali naukowcy Uniwersytetu Łódzkiego. Pod koniec zeszłego roku ukończony został kolejny dwuletni program „Dziedzictwo Jagiellonów”. Realizowany był, tak jak poprzednie, dzięki dofinansowaniu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Wcześniejsze prace badawcze doczekały się zbiorczego podsumowania w 2015 r. Książka pt.: „W poszukiwaniu zaginionego miasta: 15 lat badań średniowiecznej lokacji Nieszawy” jest dostępną on-line monografią opublikowaną przez Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich, Oddział w Łodzi oraz Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego. Świeżo ukończony projekt, oparty o uprzednie doświadczenia pozwolił dopełnić obraz krajobrazu archeologicznego. Stanowi kolejny znaczący krok w poznaniu przeszłości tej niezwykłej inwestycji Jagiellonów. Działania badawcze i powstające na ich podstawie publikacje wspiera i popularyzuje dzierżawca ruin Zamku Dybowskiego – Fundacja Zamek Dybów i gród Nieszawa, kierowana przez Aleksandra Żmudę-Trzebiatowskiego.

„Dziedzictwo Jagiellonów”

W ramach projektu „Dziedzictwo Jagiellonów” wykonano badania podatności magnetycznej i oporności pozornej gruntu, a także, po raz pierwszy badania georadarowe. Uzupełnienie wyników o nowe obszary prospekcji geofizycznej było niezwykle cenne dla uchwycenia pełnego obrazu reliktów średniowiecznej Nowej Nieszawy. Połączenie ich w bazie danych GIS, także z wynikami prospekcji nieinwazyjnej z poprzednich lat jest wyjątkowym i modelowym przykładem pełnego, nieinwazyjnego procesu badawczego, wykonanego na tak unikatowym zespole zabytków. Wsparcie głębokiej archeologicznej analizy zebranych wyników specjalistycznymi konsultacjami geomorfologicznymi i geologicznymi pozwoliło zapewnić wysoki poziom merytoryczny, który niezbędny był do rozszyfrowania tak złożonej ilości danych. Dzięki wnikliwej analizie porównawczej tego bogatego zbioru informacji przestrzennych możliwe stało się wykonanie syntetycznego opracowania danych nieinwazyjnych. Wizualnie czytelne i atrakcyjne grafiki, które powstały w toku prac nad bazą danych GIS będą w przyszłości niezwykle użyteczne podczas przygotowywania kolejnych publikacji naukowych i popularyzacyjnych. Niespotykany dotychczas w polskich warunkach szerokopłaszczyznowy, nieinwazyjny projekt obejmujący obszar swoistej „kapsuły czasu” jaką jest teren średniowiecznej Nieszawy jest z pewnością przełomowy dla polskiej nauki, zarówno w zakresie archeologii i historii jak i rozwoju stosowania nieinwazyjnych metod (w szczególności geofizycznych) w badaniach nad przeszłością człowieka. Dzięki projektowi udało się osiągnąć założone cele, które ogólnie ująć można jako rozpoznanie krajobrazu archeologicznego Nowej Nieszawy w czasie i przestrzeni z wykorzystaniem kompleksowych, szerokopłaszczyznowych badań nieinwazyjnych jako metody badawczej w studiach nad osadnictwem regionu.

W latach 2017-2018 badania georadarowe pozwoliły badaczom uzyskać nowy wgląd w przestrzeń zaginionego miasta. Do tej pory wykorzystywane były różne metody prospekcji geofizycznej łącznie obejmujące teren około 1 km2. Na początku zastosowano pomiary pola magnetycznego, elektrooporowe i podatności magnetycznej. Ostatni projekt pozwolił włączyć do zintegrowanej bazy danych wyniki badań georadarowych wykonane w centralnej części dawnego miasta. Dzięki trójwymiarowemu wglądowi wgłąb ziemi metodą georadarową poraz pierwszy zaobserwowano konstrukcje z różnych faz budowy miasta.

Wizualizacja pomiarów georadarowych nałożona na ortofotomapę. Ciemnymi kolorami zaznaczone są anomalie georadarowe, które ukazują pozostałości zasypanych piwnic, aut. P. Wroniecki

Wizualizacja pomiarów georadarowych nałożona na ortofotomapę. Ciemnymi kolorami zaznaczone są anomalie georadarowe, które ukazują pozostałości zasypanych piwnic, aut. P. Wroniecki

Mogą być one związane z odbudową Nowej Nieszawy po 5 letniej okupacji terenu przez krzyżaków w latach 1431-1436. Nowe dane wskazują również na to, że na terenie rynku znajdowały się nie tylko, jak dotąd przypuszczano lekkie czy okresowe konstrukcje kramów, czy pręgierz, ale większa ilości trwałych, podpiwniczonych konstrukcji. Po zwartej i stałej zabudowie pozostały obecnie ślady zasypanych piwnic o miąższości do 2 m. Georadar zarejestrował także po raz pierwszy możliwy ślad granic działek miejskich – do tej pory szacowano ich rozmiar na na podstawie analogii historycznych. Nowe odkrycia są dowodem na te przypuszczenia – działki miały ok. 11 x 40 m.

Końcowym efektem zrealizowanego projektu jest pełna dokumentacja tekstowa, graficzna i cyfrowa, przedstawiająca wyniki badań w postaci plików graficznych, cyfrowej bazy danych oraz wydruków plików graficznych i sprawozdań tekstowych. Wyniki pozwoliły ustalić zasięg, wewnętrzną strukturę i organizację przestrzenną, stan zachowania oraz ustalenia stref aktywności antropogenicznej utożsamianych z XV w. inwestycją Jagiellonów w lokację Nowej Nieszawy naprzew Torunia.

Dokumentacja została przygotowana w zgodzie z Ustawą o Ochronie Zabytków i Ochronie Nad Zabytkami, wytycznymi Narodowego Instytutu Dziedzictwa, a także w oparciu o standardy prowadzenia badań zintegrowanymi technikami nieinwazyjnymi, stworzne przez Historic England (dawniej English Heritage) i Arcaeological Data Service. Opracowane wyniki końcowe projektu są doskonałym źródłem danych dla Konserwatora, który może na ich podstawie podjąć dalsze kroki co do zabiegów mających na celu ochronę tego unikatowego na skalę europejską zespołu zabytków. Refleksja nad skutecznością zastosowanych metod badawczych pozwala zaś rozwijać wiedzę specjalistyczną z zakresu wykorzystania metod nieinwazyjnych w archeologii. Umożliwia to rozwój tej nowoczesnej dziedziny w oparciu o niezwykle bogate doświadczenia badawcze wyniesione z naukowego projektu badawczego w Nowej Nieszawie.