Trójwymiarowa rekonstrukcja średniowiecznej Nieszawy, widok od południa, aut. J. Zakrzewski, Wroniecki, Jaworski, Rzeźnik, PiszDrugi sezon nieinwazyjnych badań z zastosowaniem geofizycznych metod prospekcji nieinwazyjnej przyniósł dalsze rewelacje dotyczące XV-wiecznej lokacji miasta Nieszawy ? polskiego ekonomicznego konkurenta dla krzyżackiego Torunia. Archeolodzy Piotr Wroniecki, Marcin Jaworski, Michał Pisz i Stanisław Rzeźnik skończyli opracowywać wyniki najnowszego sezonu badań, które pozwoliły na rozpoznanie struktur przestrzennych średniowiecznego miasta.

Krótkie i burzliwe losy Nieszawy

Historia miasta Nieszawy, ulokowanego na przeciwległym do Torunia brzegu Wisły wiąże się z wybudowanym w XV w. przez Władysława Jagiełłę Zamkiem Dybowskim (1424?1428). Odkąd zaczęto budowę zamku, na terenach wokół niego zaczęło koncentrować się osadnictwo ? już w 1425 roku osada otrzymała prawa miejskie i od tej pory była nazywana Nową Nieszawą, Nieszawą lub Dybowem. Miasto rozwijało się dynamicznie, korzystając z dogodnego położenia przy samej Wiśle. W krótkim czasie stało się konkurencją dla sąsiedniego Torunia, który leżał w Państwie Krzyżackim. Przygraniczne położenie oraz rosnące wpływy z handlu rzecznego stały się powodem napięć społeczno-ekonomicznych pomiędzy Królestwem Polskim a Państwem Zakonnym, powodując wzrost niezadowolenia kupców i mieszczan toruńskich.

Po podniesionym przez nich buncie przeciwko władzy krzyżackiej i dzięki ich zasługom w wojnie trzynastoletniej, król Kazimierz Jagiellończyk nadał przywileje nakazujące ? zgodnie z wolą torunian ? zburzenie konkurencyjnego ośrodka ekonomicznego. Król równocześnie zadecydował o translokacji miasta o 32 km w górę Wisły, gdzie Nieszawa znajduje się do dziś. Miejsce, w którym istniała druga Nieszawa nigdy więcej nie zostało zabudowane a ostatnia konstrukcja z nią związana ? kościół pw św. Mikołaja przetrwał do XVIII w.

Dziś teren utożsamiany z XV-wieczną Nieszawą stanowią pola uprawne na zalewowej terasie toruńskiego Podgórza. Pola te skrywają istną kapsułę czasu zawierającą relikty średniowiecznego miasta, które istniało jedynie ok. 35 lat.


Artystyczna wizja ulic Nieszawy, aut. A.MieczkowskaArtystyczna wizja rynku Nieszawy, aut. A.MieczkowskaArtystyczna wizja przedmieść Nieszawy, aut, A. MieczkowskaArtystyczna wizja nabrzeża Nieszawy, aut. A. Mieczkowska

Dotychczasowe badania

Mimo istnienia przesłanek historycznych, dokładna lokalizacja starej Nieszawy nie była jednoznaczna. Pierwsze próby jej zlokalizowania metodami wykopaliskowymi podjęła pod koniec XX w. archeolog Lidia Grzeszkiewicz-Kotlewska, obejmując badaniami obszar zamku i pozostałości wspomnianego kościoła. Przełomowe dla poznania struktury średniowiecznego miasta stały się dopiero wieloletnie obserwacje lotnicze lewobrzeżnego Torunia prowadzone w latach 2006-2011 przez Wiesława Stępnia. W wyniku prospekcji lotniczej udało mu się uchwycić wyróżniki wegetacyjne obrazujące część układu urbanistycznego i przybliżoną lokalizację miasta. Bazując na tych doświadczeniach w 2012 r. badania podjęli archeolodzy zajmujący się metodami nieinwazyjnymi, w ramach projektów dofinansowanych w latach 2012-2013 przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego (program Dziedzictwo kulturowe – Ochrona zabytków archeologicznych).

Dzięki zastosowaniu metod geofizycznych i teledetekcji udało im się po pierwszym sezonie ustalić zasięg centralnej i wschodniej części miasta, przybliżone kształty i rozmieszczenie zabudowań oraz przebieg dróg. Kluczowy dla sukcesu badań był fakt niezabudowania przedpola dybowskiego w okresie przed i po XV w., dzięki czemu uchwycone geofizyczne zaburzenia można było przyporządkować średniowiecznemu organizmowi miejskiemu, który zniknął z areny dziejów równie gwałtownie, jak się na niej pojawił. W wyniku prac z 2012 r. podjęto próbę trójwymiarowej rekonstrukcji wyglądu średniowiecznej Nieszawy, którą można odnaleźć na serwisie YouTube (http://www.youtube.com/watch?feature=tPv2-98PUOA).

Cyfrowy przełom w badaniach

Program nieinwazyjnego rozpoznania zasobów archeologicznych przedpola Dybowskiego cechowało komplementarne i kompleksowe podejście. Zastosowano szereg metod geofizycznych i nieinwazyjnych technik, które uzupełniały się nawzajem przynosząc nowe informacje na temat charakteru podziemnych struktur. Podstawowym sposobem rozpoznania terenu była prospekcja magnetyczna z zastosowaniem magnetometru. W ciągu dwóch lat objęto nią prawie 32ha na rozciągłości ponad 1,2km, co pozwala uznać badania za jedne z największych na skalę Polski. Uzupełniające pomiary przeprowadzono z zastosowaniem metody elektrooporowej, w celu ustalenia charakteru struktur podziemnych utożsamianych z rynkiem i jego zabudową. Dodatkowe badania przeprowadzono w ubiegłym roku z pionierskim zastosowaniem metody mierzenia rozkładu wartości podatności magnetycznej gruntu na szeroką skalę. Objęte tymi pomiarami 4ha powierzchni dostarczyły informacje na temat rozlokowania stref aktywności ludzkiej w przeszłości.

Projekt wspomagany był również przez szereg technik związanych z archeologią lotniczą. Zastosowanie różnych modeli kontrolowanych radiowo dronów umożliwiło zarejestrowanie i zadokumentowanie całego obszaru średniowiecznej lokacji miasta. W wyniku nalotów stworzono precyzyjne ortofotomapy terenu, na których bok 1 pixela ma rozmiar ok. 6 cm rzeczywistej powierzchni. Nowością było zastosowanie metody termowizyjnej, która mimo zakłóceń od zalegającej na polu nagrzewającej się słomy pozwoliła na zarejestrowanie wyróżników termicznych pokrywających się z uchwyconymi zaburzeniami geofizycznymi. Swoje rozpoznanie lotnicze w ramach projektu kontynuował Wiesław Stępień, który odbył szereg lotów w celu rejestracji wyróżników świadczących o potencjalnej obecności struktur archeologicznych pod ziemią.

Zbiór informacji uzupełniał numeryczny model terenu wykonany na bazie danych pomiarowych lotniczego skanowania laserowego powierzchni gruntu (LIDAR ALS). Wszystkie wyniki prospekcyjne zintegrowano w systemie informacji przestrzennej, korzystając z oprogramowania opensource QGIS, co pozwoliło na stworzenie złożonej, wielopoziomowej bazy danych. Jej analiza umożliwiła wymodelowanie hipotetycznego wyglądu średniowiecznej Nieszawy, w oparciu o analogie archeologiczne i wiedzę historyczną. W konsultacji ze specjalistami w tematyce miast średniowiecznych ? dr Jerzym Sikorą z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego oraz dr Michałem Starskim z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, przygotowano kolejną wizualizację trójwymiarową starej Nieszawy, bazującą na najnowszych wynikach badań. Model oraz rekonstrukcja mają charakter teoretyczny i choć bazują na przesłankach źródłowych oraz analogiach, stanowią pole do dyskusji nad ostatecznym kształtem średniowiecznego miasta ? tu odtworzonego na podstawie wyników nieinwazyjnego rozpoznania.
( http://www.youtube.com/watch?v=CdAh74ItuA4 )

 

Stara Nieszawa

Centralnym punktem średniowiecznej Nieszawy był rynek wraz z jego zabudową. Zaliczyć do niej można przypuszczalnie ratusz, kramy, wagę miejską i podobne konstrukcje, stosowne dla miejsca. Na nieszawskim rynku mierzącym ok. 140x140m relikty zabudowy uchwycono po środku oraz w jego południowej części. Po zachodniej stronie miasta, w oddaleniu jednego kwartału zabudowy znajduje się przestrzeń charakteryzująca się brakiem zabudowy. Miejsce to można utożsamiać z drugim placem miejskim, być może targowym, którego wymiary nie odstają od powierzchni głównego rynku. Podobne przestrzenie znajdują się również w południowej części miasta, oraz we wschodniej, na południe od kościoła św. Mikołaja. Badania archeologiczne w obrębie tego ostatniego potwierdziły istnienie reliktów budynku oraz towarzyszącego mu cmentarza przykościelny. Przypuszczalnie obszar ten znajdował się już poza obrębem zwartej zabudowy miejskiej. Kwestią otwartą jest lokalizacja innych obiektów sakralnych, wśród których znajdować się miał kościół pw Św. Jadwigi, przeniesiony pod koniec XV w. do współczesnej Nieszawy.

Z rynku w stronę południową, wschodnią i zachodnią wiodły wychodzące z jego narożników równoległe drogi, tworzące osie komunikacyjne miasta. Między nimi znajdowały się parcele, na których zlokalizowano ślady istnienia zabudowy. Działki miały prostokątny zarys, a ich układ był przypuszczalnie zwarty ze względu na potrzebę maksymalnego spożytkowania dostępnej przestrzeni. Ponadto, na podstawie wcześniejszych badań wykopaliskowych ustalono, że budynki miały konstrukcję szachulcową. Wśród nich znajdowała się posiadłość Stanisława Ciołka 1382-1437), herbu Ciołek ? posiadającego grunty w mieście biskupa poznańskiego, sekretarza królewskiego oraz podkanclerza królewskiego Władysława Jagiełły.

Północny kwartał, mimo prób wykrycia zasięgu zabudowy do tej pory pozostaje nierozpoznany ze względu na niesprzyjające prospekcji silne zadrzewienie tego obszaru. Model przestrzenny zawiera północną zabudowę miasta, gdyż przesłanki o jej istnieniu w postaci anomalii magnetycznych są wystarczająco silne. Bazując na informacjach historycznych przypuszczać można, iż pozostałości północnej pierzei pochłonęła w ubiegłych wiekach Wisła dynamicznie rzeźbiąc lewy brzeg.

Zaskakującym odkryciem było uchwycenie zaburzeń świadczących o przypuszczalnym istnieniu umocnień obronnych miasta od strony zachodniej i południowej, tworzących obraz zwartego dzieła fortyfikacyjnego, prawdopodobnie o konstrukcji ziemnej okalającego miasto. Choć ich przebieg nie jest możliwy do prześledzenia na całym obwodzie, przypuszczać można, iż linie umocnień biegły od brzegu Wisły na zachodzie w rejon Zamku Dybowskiego. Możliwe jest wstępne lokowanie bram wjazdowych do miasta, z których najwyraźniej uchwycona jest zachodnia, wkomponowana w fortyfikacje miejskie. Zauważalny jest też fakt, iż w północno-zachodnim narożniku miasto przylega do linii fosy połączonej z korytem Wisły. W ten sposób od zachodu miasto posiadało umocnienia, które sforsować można było jedynie w rejonie wzmiankowanej bramy, gdzie uchwycono przypuszczalny zarys mostu lub grobli, a od strony wschodniej (od strony Torunia) roztaczał się ochronny cień Zamku Dybowskiego.

Nieszawa jawiąca się jako kilkutysięczne miasto handlowe, ze zwartą zabudową, olbrzymim rynkiem, wyraźnie zarysowanymi dzielnicami, regularnym układem ulic, przestrzenią handlową i produkcyjną oraz zwartym systemem fortyfikacji ziemno-wodnych w ochronnym cieniu Zamku Dybowskiego to prężna metropolia na pograniczu Królestwa Polskiego i Państwa Zakonnego. Stworzenie tak zaawansowanego urbanistycznego organizmu wymagało wzmożonego wysiłku Królestwa. Prężnie rozwijająca się Nieszawa wyrosła na przestrzeni niespełna 40 lat istnienia na głównego konkurenta hanzeatyckiego Torunia, skutecznie rywalizując w handlu na Wiśle z krzyżackim sąsiadem. Mając na uwadze potencjał ekonomiczny i urbanistyczny polskiego miasta zrozumiałe jest żądanie toruńskich mieszczan, dążących do pozbycia się handlowej konkurencji, a tym bardziej decyzji polskiego króla, który zadecydował o bezpiecznym przeniesieniu miasta.

W świetle najnowszych badań należy jednak mieć na uwadze, iż wysiłek przejawiający się w organizacji przestrzennej miasta miał na celu wzniesienie precyzyjnie rozplanowanego potężnego ośrodka handlowego, który miał być wyzwaniem króla Polski rzuconym Zakonowi. Dziś, stojąc na polu skrywającym pozostałości średniowiecznego miasta słychać dzwony bijące zarówno na Podgórzu jak i rynku Torunia. W XV wieku, z Torunia widać było rosnące z roku na rok miasto, którego wzniesienie miało za zadanie osłabienie Zakonu. Zrządzeniem losu świadectwa archeologiczne umożliwiły zrekonstruowanie hipotetycznego wyglądu bohaterskiego średniowiecznego miasta i przywrócenie go na mapę.

Zdalnie sterowany wielowirnikowiec, aut. S. RzeźnikZdalnie sterowany wielowirnikowiec w powietrzu, aut. S. RzeźnikWyniki prospekcji termowizyjnej na zdjęciu lotniczym terenu średniowiecznej NieszawyWyniki prospekcji termowizyjnej na podkładzie wyników pomiarów magnetycznych, aut. Pisz, Wroniecki, Jaworski, RzeźnikWyniki prospekcji magnetycznej 2012-2013, aut. Wroniecki, Jaworski, Pisz, RzeźnikWyniki prospekcji elektroeporowej rynku, czarne obszary to pozostałości zabudowy, aut. Wroniecki, Jaworski, Pisz, RzeźnikWyniki pomiarów podatności magnetycznej, Aut. Wroniecki, Jaworski, Pisz, RzeźnikOrtofotomapa z nałożoną analizą wyników, Aut. Wroniecki, Jaworski, Pisz, RzeźnikModel Przestrzenny średniowiecznej Nieszawy na podstawie badań nieinwazyjnych, aut. Wroniecki, Jaworski, Pisz, RzeźnikLokacja średniowiecznej Nieszawy na XVIII-w. mapie, aut. Wroniecki, Jaworski, Pisz, RzeźnikPrezentacja wyników sezonu 2013 na Zamku DybowskimPrezentacja sprzętu do fotografii lotniczej, aut. P.WronieckiPomiary podatności magnetycznej, Aut. S.RzeźnikGPS RTK, aut. P.WronieckiPrzezentacja sprzętu na Zamku Dybowskim, Aut. M. JaworskiTrójwymiarowa rekonstrukcja średniowiecznej Nieszawy na podstawie badań nieinwazyjnych 2012-13, widok od wschodu, aut. Zakrzewski, Wroniecki, Jaworski, Pisz, RzeźnikTrójwymiarowa rekonstrukcja średniowiecznej Nieszawy na podstawie badań nieinwazyjnych 2012-13, widok od Wisły, aut. Zakrzewski, Wroniecki, Jaworski, Pisz, RzeźnikTrójwymiarowa rekonstrukcja średniowiecznej Nieszawy, widok od południa, aut. J. Zakrzewski, Wroniecki, Jaworski, Rzeźnik, PiszTrójwymiarowa rekonstrukcja średniowiecznej Nieszawy, widok od Wisły, aut. J. Zakrzewski, Wroniecki, Jaworski, Rzeźnik, PiszTrójwymiarowa rekonstrukcja średniowiecznej Nieszawy na podstawie badań nieinwazyjnych 2012-13, widok bramy zachodniej, aut. Zakrzewski, Wroniecki, Jaworski, Pisz, RzeźnikTrójwymiarowa rekonstrukcja średniowiecznej Nieszawy na podstawie badań nieinwazyjnych 2012-13, widok z zachodu, aut. Zakrzewski, Wroniecki, Jaworski, Pisz, RzeźnikTrójwymiarowa rekonstrukcja średniowiecznej Nieszawy na podstawie badań nieinwazyjnych 2012-13, widok umocnień zachodnich, aut. Zakrzewski, Wroniecki, Jaworski, Pisz, RzeźnikTrójwymiarowa rekonstrukcja średniowiecznej Nieszawy na podstawie badań nieinwazyjnych 2012-13, widok rynku, aut. Zakrzewski, Wroniecki, Jaworski, Pisz, RzeźnikTrójwymiarowa rekonstrukcja średniowiecznej Nieszawy na podstawie badań nieinwazyjnych 2012-13, widok pionowy, aut. Zakrzewski, Wroniecki, Jaworski, Pisz, RzeźnikTrójwymiarowa rekonstrukcja średniowiecznej Nieszawy na podstawie badań nieinwazyjnych 2012-13, widok od Wisły, aut. Zakrzewski, Wroniecki, Jaworski, Pisz, RzeźnikTrójwymiarowa rekonstrukcja średniowiecznej Nieszawy, widok od Wisły, aut. J. Zakrzewski, Wroniecki, Jaworski, Rzeźnik, Pisz

        

Uznanie dla badań

Badania nad lokalizacją XV-wiecznej Nieszawy zostały nagrodzone podczas konferencji  10-tej Międzynarodowej Konferencji Prospekcji Archeologicznej ? Archeological Prospection 2013. Konferencja organizowana była przez International Society of Archaeological Prospection oraz Ludwig Bolzmann Institute for Archaeological Prospection and Virtual Archaeology w Wiedniu. Prezentowany przez realizatorów badań Nieszawy (P. Wronieckiego, M. Jaworskiego, M. Pisza, S. Rzeźnika, W. Stępnia) referat Nieszawa: a forgotten medieval city in Poland discovered with the use of remote sensing techniques otrzymał nagrodę Best Paper Award ? pierwszą nagrodę tego typu przyznaną przez Instytut Ludwiga Bolzmanna.

W styczniu 2014 r. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego przyznało łódzkiemu oddziałowi Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich dofinansowanie w ramach programu ?Dziedzictwo kulturowe?, V Priorytet ?Ochrona zabytków archeologicznych? dla projektu Od Nieszawy do Dybowa ? nieinwazyjne rozpoznanie krajobrazu archeologicznego pomiędzy Małą Nieszawką a Zamkiem Dybowskim. Projekt, będący przedłużeniem badań średniowiecznej Nieszawy, ma na celu rozpoznanie krajobrazu archeologicznego najbliższej okolicy zamku krzyżackiego w Małej Nieszawce, a także uzupełnienie stanu wiedzy na temat drugiej lokacji Nieszawy dzięki zastosowaniu nowoczesnych, nieinwazyjnych metod prospekcji.

Badania zaprezentowano na stronie projektu: staranieszawa.pl

Marcin Jaworski, Piotr Wroniecki, Michał Pisz, Stanisław Rzeźnik, Wiesław Stępień
niedestrukcyjna (at) gmail.com