Grodziska wczesnośredniowieczne Polski Centralnej. Archeologiczne badania nieinwazyjne z lat 2013-2016

Grodziska wczesnośredniowieczne Polski Centralnej. Archeologiczne badania nieinwazyjne z lat 2013-2016

Badacze skupieni w ramach Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich Oddział w Łodzi kończą realizację programu badań nieinwazyjnych wczesnośredniowiecznych grodzisk Polski Centralnej wydaniem monografii p.t. Grodziska wczesnośredniowieczne Polski Centralnej. Archeologiczne badania nieinwazyjne z lat 2013-2016. Dwuletni program współfinansowany był przez Narodowy Instytut Dziedzictwa w ramach projektów Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 2016 r. Zakładał on uzupełnienie badań nieinwazyjnych grodzisk, prowadzonych od 2013 r. z udziałem funduszy MkiDNW oraz zbiorczą publikację wyników wszystkich kolejnych programów (przypomnijmy, że dofinansowanie udało się uzyskać w latach: 2013, 2014, 2015 i 2016-2017). W ich efekcie przebadanie łącznie 12 grodzisk za pomocą nowoczesnych technik prospekcji nieinwazyjnej. Badacze skoncentrowali się na obiektach w Chełmie, Ewinowie (jedyny obiekt spoza województwa łódzkiego), Krzepocinku, Mnichowie, Okopach Rękoraju, Rozprzy, Spycimierzu, Starych Skoszewach, Szydłowie, Witowie i Żarnowie, badając nie tylko same grodziska, ale także tereny położone wokół nich.

Położenie grodzisk badanych w ramach programów badań nieinwazyjnych w latach 2013-2016. 1. badane w 2013 r.; 2. badane w 2014 r.; 3. badane w 2015 r.; 4. uzupełniające badania z 2016 r.; 5. obiekty nie badane w ramach programów NID.

Położenie grodzisk badanych w ramach programów badań nieinwazyjnych w latach 2013-2016. 1. badane w 2013 r.; 2. badane w 2014 r.; 3. badane w 2015 r.; 4. uzupełniające badania z 2016 r.; 5. obiekty nie badane w ramach programów NID.

Wykorzystano możliwości prospekcji geofizycznej (magnetycznej, elektrooporowej i georadarowej) oraz rozpoznanie geochemiczne metodą fosforową oraz badania powierzchniowe. Ponadto wykonano szereg misji lotniczych, w trakcie których fotografowano z powietrza zarówno same grodziska, jak i ich otoczenie. Do misji lotniczych wykorzystano zarówno załogowe samoloty (zdjęcia wykonywał Wiesław Stępień), jak i pojazdy niezałogowe, tzw. drony (UAV). Wykorzystano także dane zgromadzone w ramach programu ISOK (Informatyczny System Osłony Kraju przed zagrożeniami) pozyskane nowoczesną techniką skanowania laserowego z powierza (tzw. LiDAR).

Rekoraj – Wizualizacje Numerycznego Modelu Terenu z pomiarów LiDAR okolic grodziska w Rekoraju

Rekoraj – Wizualizacje Numerycznego Modelu Terenu z pomiarów LiDAR okolic grodziska w Rękoraju

Pozwoliła ona na zarejestrowanie niewielkich nawet form rzeźby terenu, dzięki czemu możliwe było prześledzenie przebiegu wałów obronnych grodzisk oraz towarzyszącej im infrastruktury. Skanowanie pozwoliło chociażby na zarejestrowanie reliktów średniowiecznych dróg prowadzących do grodzisk w Krzepocinku, Mnichowie i Rozprzy.Wyniki tych badań pozwoliły na znaczące uzupełnienie wiedzy o wczesnośredniowiecznych grodziskach, wznoszonych w Centralnej Polsce od schyłku VIII wieku, najpierw przez społeczności plemienne, później, od około połowy X wieku przez państwo Piastów. Okazało się, że niektóre z nich (m.in. Chełmo czy Rękoraj) były obiektami o skomplikowanej, wieloczłonowej strukturze przestrzennej, inne zaś stosunkowo prostymi założeniami, tzw. pierścieniowymi, otoczonymi pojedynczą linią drewniano – ziemnego wału. Badania dowiodły, że właściwie wszystkim grodom towarzyszyły pierwotnie nieobwarowane osady, które stanowiły zapewne ekonomiczne zaplecze obronnych ośrodków. Udało się potwierdzić, że część grodów była zamieszkiwana stale, a ich powierzchnia zabudowana, inne natomiast nie nosiły śladów zabudowy i mogły być wykorzystywane tylko w okresach zagrożenia. Zróżnicowane były także wymiary obiektów, od niewielkich, których powierzchnia wraz z obronnymi nasypami drewniano-ziemnych wałów, wynosiła około 0,5 ha (jak Mnichów, Okopy, Szydłów, Witów), przez większe, o powierzchni zbliżonej do 1 ha (Ewinów, Stare Skoszewy) po olbrzymi, wieloczłonowy obiekt w Chełmie, który zajmował powierzchnię blisko 12 ha. Ten ostatni obiekt, o wyjątkowym położeniu na szczycie Góry Chełmskiej jest nie tylko największym w regionie i jednym z większych w skali kraju, ale także pozostaje niezwykle tajemniczym. Jego istnienie nie zostało opisane w żadnych zapiskach z epoki. Dopiero w XV wieku Jan Długosz opisywał znajdujący się na szczycie góry kościół, otoczony siedmioma fosami.

Oprócz wyników badań nieinwazyjnych, realizowanych dzięki grantom Narodowego Instytutu Dziedzictwa, w przygotowanej książce znalazły się także wyniki finansowanych z funduszy Narodowego Centrum Nauki multidyscyplinarnych badań na grodzisku w Rozprzy oraz badań na grodzisku w Żarnowie, finansowanych dzięki funduszom Urzędu Ochrony Zabytków w Łodzi. W ten sposób czytelnicy, zarówno specjaliści archeolodzy, jak i osoby zainteresowane archeologią i przeszłością regionu, otrzymują kompendium najnowszych badań nad szczególną kategorią zabytków, jaką są średniowieczne grodziska.

Schemat postępowania badawczego. Integracja wyników analiz w ramach systemu GIS.

Schemat postępowania badawczego. Integracja wyników analiz w ramach systemu GIS.

Monografię przygotowano pod redakcją Aleksandra Andrzejewskiego i Jerzego Sikory z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego. Autorami i współautorami poszczególnych rozdziałów są obok wymienionych także: Piotr Kittel z Katedry Geomorfologii i Paleogeografii Uniwersytetu Łódzkiego, Piotr Wroniecki z Warszawy, Wiktor Piech, Wojciech Tołoczko oraz Marcin Jaskulski i Marta Nalej z Wydziału Nauk Geograficznych Uniwersytetu Łódzkiego.