Granty realizowane ze środków Ministra. Priorytet 5

logo NIDlogo MKiDN

Źródło: materiały prasowe Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich oddział w Łodzi / Piotr Wroniecki

Badania nad późnośredniowiecznym miastem Nowa Nieszawa, położonym naprzeciwko Torunia prowadzone są od końca lat 90-tych XX wieku. Rozpoznanie stanowiska na przestrzeni 15 lat prowadzone było zarówno z zastosowaniem metod wykopaliskowych jak i technik nieinwazyjnych, włączając w to prospekcję lotniczą oraz techniki geofizyczne. Pierwsze poszukiwania miały miejsce w okresie 1999-2002, kiedy to Lidia Grzeszkiewicz-Kotlewska na zlecenie Miejskiego Konserwatora Zabytków w Toruniu podjęła prace wykopaliskowe, których celem było zlokalizowanie reliktów Nieszawy. Badania prowadzono równolegle z badaniami archeologicznymi zamku dybowskiego. W 1999 r. badania wokół zamku rozpoczęto pomiarami georadarem, które wykonała Geofizyka Toruń. Na polach położonych na zachód od zamku otworzono kilkanaście wykopów dla uchwycenia osadniczej warstwy kulturowej, związanej chronologicznie z okresem funkcjonowania miasta. W większości wykopów natrafiono jedynie na ślady zastoisk wodnych i równoczesny brak żadnych reliktów warstwy kulturowej, co prowadziło do przypuszczeń, że Nieszawa została doszczętnie zniszczona podczas prac regulujących brzeg Wisły. Jednakże w jednym z wykopów, oddalonym o ok. 300 m od zamku natrafiono na pozostałości zabudowy, którymi były relikty kwadratowej piwnicy ze szczątkami drewnianej podłogi położonej bezpośrednio na piasku. Warstwy archeologiczne ujawniły obecność dwóch faz osadniczych w postaci głębiej położonej piwnicy, która uległa spaleniu oraz znajdujących się nad nią pozostałości późniejszego budynku. Z tego wykopu pozyskano pokaźną liczbę 7280 fragmentów przedmiotów zabytkowych. Piwnicę wydatowano na pierwszy okres funkcjonowania miasta pomiędzy 1425-1431 gdy została nagle spalona w wyniku najazdu krzyżaków. Wzniesiony nad nią młodszy budynek opuszczono w wyniku translokacji miasta w 1460 r., więc funkcjonował w okresie od 1431/1435 r. do 1460 r., co pozwala zakreślić dla znalezisk wąskie ramy czasowe w okresie późnego średniowiecza. W roku 2001 wykryto liczne obiekty zagłębione w calec, interpretowane jako piwnice, ujawniające gęstą sieć zabudowy. Badania w roku 2002 umożliwiły zlokalizowanie kościoła św. Mikołaja, rozebranego w XIX w. Odkryto również cmentarzysko przykościelne z licznymi pochówkami, ułożonymi w regularne rzędy w jednym poziomie oraz jedną mogiłę zbiorową. Badania wykopaliskowe w okresie 1999-2002 objęły łącznie 32 wykopy o powierzchni całkowitej 834 m2. Odkryto piętnastowieczną warstwę osadniczą, która nie została zniwelowana podczas prac związanych z budową XIX-wiecznego wału przeciwpowodziowego, zawierającą ślady zabudowy, w tym piwnice. Pod zamkiem dybowskim odkryto warstwę osadniczą kultury łużyckiej epoki brązu oraz, jak twierdzi Lidia Grzeszkiewicz-Kotlewska, udowodniono, że fundamenty zamku Jagiełły posadowione są na starszych, zadokumentowanych archeologicznie reliktach wcześniejszego budynku. Zaproponowała ona tezę, iż mogą być to pozostałości zamku Vogelsang, wzniesionego przez Konrada Mazowieckiego i nadanego krzyżakom w 1229 r. Teren zamku i badanego miasta należał bowiem do komturstwa nieszawskiego od 1230 do 1422 r. Ślady XIII-wiecznego osadnictwa odkryto na złożu wtórnym, a założenie Nowej Nieszawy przez Władysława Jagiełłę skryło wcześniejszą historię archeologiczną tego terenu (Grzeszkiewicz-Kotlewska 1999b, 2002, 2015).

Obserwacje lotnicze terenu stanowiska podjęte zostały przez Wiesława Stępnia w związku z trwającymi pracami wykopaliskowymi. Pierwsze ujęcia wykonano w 2001 r., dokumentując stan prac z powietrza. Zaobserwowanie wyróżników nie było jednak możliwe ze względu na wysoki stan wody i częściowe zalanie terenu. Rokrocznie powtarzane naloty skutkowały uchwyceniem w 2006 r. pierwszych wyróżników wegetacyjnych w formie kwadratów i prostokątów, ułożonych w regularne zarysy. Obserwacje powtarzano rokrocznie, rejestrując wyróżniki o podobnych formach w identycznym miejscu w 2008 i 2011 roku. W 2011 r. ujawniony został nowy identyfikator stanowiska, w postaci intensywnie występującej rośliny o żółtym kwiatostanie, porastającej partie ciągów identyfikowanych jako ślady zabudowy oraz w miejscu byłego kościoła i przykościelnego cmentarza. Roślina została zidentyfikowana jako bunias orientalis (rukiewnik wschodni), a jej obecność jako rośliny ruderalnej odnotowana została przez Wiesława Stępnia również na innych stanowiskach archeologicznych, w tym na wczesnośredniowiecznych grodziskach w Tumie, Stradowie, Wolinie czy Elblągu. Wyniki wieloletniego monitorowania stanowiska zaprezentowane zostały na konferencji Aerial Archaeology Research Group w Poznaniu w 2011 r., co zaowocowało nawiązaniem współpracy z łódzkim oddziałem Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich, które w kolejnych latach występowało do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego o dofinansowanie badań nieinwazyjnych (Stępień 2015).

Uzyskane dofinansowanie pozwoliło na przeprowadzenie trzech projektów prospekcji nieinwazyjnej z zastosowaniem metod geofizycznych w kolejnych latach, począwszy od 2012 r.: Nieszawa – na tropie zaginionego średniowiecznego miasta (04098/12), Badania archeologicznego krajobrazu średniowiecznej Nieszawy (01613/13) oraz Od Nieszawy do Dybowa – nieinwazyjne rozpoznanie krajobrazu archeologicznego pomiędzy Małą Nieszawką a Zamkiem Dybowskim (4965/14). Celem prospekcji w pierwszym roku badań była weryfikacja sfotografowanych wyróżników roślinnych przez Wiesława Stępnia, próba ustalenia zasięgu stanowiska w oparciu o lokalizację i zakres ustalony przez Lidię Grzeszkiewicz-Kotlewską oraz wstępne rozpoznanie struktury przypuszczalnej lokacji średniowiecznego układu urbanistycznego. Projekt w 2013 r. zakładał przeprowadzenie pomiarów w celu zdefiniowania zasięgu stanowiska, uchwycenia potencjalnych delimitacji miasta oraz rozpoznanie zasobów archeologicznych najbliższego otoczenia. Ostatni sezon w 2014 r. zakładał m.in. uzupełnienie pomiarów magnetycznych na całym dostępnym obszarze położonym na zachód od zamku dybowskiego i na północ od wału przeciwpowodziowego. W trakcie badań przewidziano również prospekcję nieinwazyjną w bezpośrednim otoczeniu zamku krzyżackiego w Małej Nieszawce. Przez okres trwania wyżej wymienionych projektów Wiesław Stępień wykonywał obserwacje lotnicze, kontynuując prowadzoną prospekcję przez kolejne trzy lata. W tym czasie stanowisko Nowej Nieszawy, jak również i okolic zamku w Małej Nieszawce badano metodami geofizycznymi, z których podstawową były pomiary magnetyczne, uzupełnione na części terenu pomiarami elektrooporowymi. Trzecia z technik, pomiary podatności magnetycznej, zaangażowana była w celu rozbudowania stanu wiedzy o charakterze wykorzystania przestrzeni stanowiska.

Pozyskane dane nieinwazyjne pozwoliły uzyskać obraz rozlokowania struktur archeologicznych znajdujących się pod ziemią, określić ich zasięg i przybliżyć rozmiar a także oszacować przypuszczalną głębokość zalegania materii archeologicznej. Prospekcja w pierwszym roku badań uchwyciła obecność anomalii magnetycznych w miejscu występowania wyróżników, niemal idealnie oddając ich układ. Możliwe było wstępne zidentyfikowanie rynku, bloków zabudowy miejskiej i reliktów kościoła. Badania w roku 2013 uchwyciły krzywoliniowe anomalie otaczające miasto od zachodu i częściowo od południa, mogące stanowić przesłanki o przebiegu obwarowania lub bliżej nieokreślonej formy delimitacji. Anomalie wskazują na obecność na zachód od miasta fosy (przypuszczalnie wypełnionej wodą przez połączenie przekopem z korytem Wisły) i wejścia bramnego do miasta. W roku 2014 rozwinięto obszar pomiarów na całość przestrzeni dostępnej na zachód od zamku dybowskiego w obrębie równiny zalewowej odciętej wałem przeciwpowodziowym. Wykryto potencjalne ślady osadnictwa w stosunkowym oddaleniu od przestrzeni miejskiej Nowej Nieszawy. W wyniku trzech lat prospekcji metodą magnetyczną pomiarami pokryto w sumie obszar o rozciągłości ok. 1,6 km i szerokości ok. 350 m, umożliwiając stwierdzenie, że na zachód od zamku dybowskiego znajdują się archeologiczne warstwy kulturowe powiązane z rozległą strefą osadnictwa o charakterze miejskim (Jaworski, Wroniecki 2015; Wroniecki, Jaworski, 2015).

Układ urbanistyczny Nowej Nieszawy czytelny jest w postaci uporządkowanych grup anomalii magnetycznych i elektrooporowych, generowanych prawdopodobnie przez relikty struktur związanych z lokacją w 1424 r. (Wroniecki, Jaworski 2015, 170-181). Założyć można, iż przy wymierzaniu miasta posłużono się miarami nowochełmińskimi, które powszechnie stosowane były przy rozmierzaniu miast państwa krzyżackiego, skąd pochodzić mogła znacząca część pierwszych osadników. Miara ta posługiwała się jednostką 1 sznura liczącego 10 prętów po 15 stóp, z których każda mierzyła po 0,288 m. Miasto ma układ szachownicowy, trójpasmowy, dający się wpisać w wydłużony prostokąt o długości zapewne 15 nowochełmińskich sznurów (648 m) i nieustalonej szerokości, nie przekraczającej 6 sznurów (ok. 260 m), zakomponowany osiowo w przybliżeniu na linii wschód-zachód, równoległej do koryta Wisły (Pietrzak 2015, str. 204).

Północne pasmo zabudowy nie jest rozpoznane ale przypuszczalnie istniało w formie bloku przyrynkowego w bliskim sąsiedztwie brzegu Wisły oraz portu rzecznego na północnych obrzeżach miasta. Centralny punkt Nowej Nieszawy stanowi rynek, założony na planie zbliżonym do krótkiego prostokąta o 3 sznurach długości (północ-południe) oraz nieznacznie szerszego ok. 3 i 1/3 sznura (wschód-zachód). Północna pierzeja rynku jest nieznacznie szersza niż południowa. Z południowych narożników rynku wybiegają ulice odrynkowe o szerokości bliskiej 2-3 prętom, natomiast drogi północne biegły prawdopodobnie na nierozpoznane rzeczne nabrzeże. Główny trakt miasta przebiegał ulicą położoną w linii południowej pierzei rynku, która na wschodnim skraju skręca ku południowemu-wschodowi. Wydzielone siatką ulic bloki zabudowy posiadały zróżnicowaną strukturę, przypuszczalnie jedno-, dwu-, trój- a może i czterofrontową zabudowę. Wnętrza bloków podzielone były na działki o równej szerokości (ok. 40 stóp) ale o różnej głębokości (do 1 lub 1 i 1/3 sznura) w zależności od konstrukcji bloku i przeznaczenia działek (Pietrzak 2015, str. 206-211).

W części zachodniej miasta zlokalizowany jest obszar pozbawiony anomalii, którego przeznaczenie jest trudne do określenia. Przestrzeń mogła służyć jednemu z dwóch poświadczonych w źródłach pisanych kościołów, ale mogły też istnieć budynki, które nie pozostawiły śladów uchwytnych nieinwazyjne. Choć handel na Wiśle wiązał się z potrzebą przestrzeni magazynowych a nie handlowych, to upatrywać też można w tym miejscu drugi plac miejski o przeznaczeniu targowym (Pietrzak 2015, str. 208). Rozpoznany we wschodniej części miasta kościół św. Mikołaja miał metrykę późnośredniowieczną, wiec możliwe jest, iż jest on tożsamy z jednym z kościołów poświadczonych w dokumentach historycznych, tj. z kościołem parafialnym p.w. Rozesłania Apostołów lub p.w. św. Franciszka.  Ustalono iż Kościół św. Mikołaja powstał z kamienia i cegły. Był orientowany, oszkarpowany, jednonawowy lub co bardziej prawdopodobne salowy, pozbawiony wieży lecz zaopatrzony w pomieszczoną na dachu wieżyczkę na sygnaturkę. Budynek miał szerokość ok. 12 m (Pietrzak 2015, str. 209-210).

Ślady przypuszczalnej linii umocnień zarejestrowano na południe od miasta. Są one uchwytne w postaci wyróżnika wegetacyjnego i anomalii magnetycznej. Jednak obecność tego typu struktur przed końcem lat 30-tych XV w. kwestionowana jest ze względu na łatwość zdobycia Nowej Nieszawy przez krzyżaków w 1431 r. Umocnienia mogły być jednak prowizoryczne i po odzyskaniu ziem w 1436 r. oraz wraz z rozszerzeniem zasięgu miasta w kierunku południowym wzniesiono nową linię umocnień tożsamą z zakrzywioną anomalią na zachodzie miasta, mającą formę przypuszczalnego rowu lub fosy połączonych z korytem Wisły (Pietrzak 2015, str. 210-211).

Charakter zabudowy w Nowej Nieszawie nie jest znany, ale przypuszczać można iż ulegał zmianom w trakcie funkcjonowania miasta. Nie jest możliwe do określenia czy w przypadku konkretnej anomalii geofizycznej źródłem są pozostałości budynku murowanego, szachulcowego czy drewnianego. Anomalia może świadczyć o obecności budulca poddanego działaniu wysokich temperatur ale tez może być związana ze śladami wykorzystania miejsca w przeszłości (np. z obecnością palenisk czy pieców używanych np. w browarnictwie). Zespół anomalii po środku rynku utożsamiać można z budynkami pełniącymi funkcję publiczną, administracyjną, sądową i handlową (Wroniecki, Jaworski 2015, str. 173). Wśród budynków frontowych w obrębie pierzei rynkowych poza jednotraktowymi mogą istnieć gmachy dwu- lub więcej traktowe. Punktowe anomalie w obrębie pierzei sugerują niełączenie się budynków oraz nie tworzenie ciągłej zabudowy, choć w obrębie wschodniej pierzei odnotować można nieco odmienną sytuację. Tylne partie działek pozostawały niezabudowane (lub pozostałości zabudowy nie są wyraźnie czytelnie uchwytne nieinwazyjnie) lecz obecność słabszych anomalii świadczy o aktywności w ich obrębie. Nie wszystkie działki w pierzejach musiały też być zagospodarowane. W obrębie działek poświadczone jest zagospodarowanie w dwóch fazach, odpowiadające okresom rozwoju miasta, datowanych na XV w. przed i po pięcioletnim okresie okupacji krzyżackiej. Nie ma też podstaw by jednoznacznie twierdzić, że w Nieszawie istniała choć jedna murowana kamienica, ale sąsiedztwo, związki gospodarcze i konkurencja z Toruniem oraz sytuacja w innych miastach Pomorza i Prus przemawia za wczesnym pojawieniem się wśród nieszawskich budynków tego typu rozwiązania. Zabudowa Starego Miasta w Toruniu już w pierwszej połowie XV w była zwarta i murowana, a w Nowym Mieście przeważała zabudowa luźna i drewniana. Tak mogło być też w Nowej Nieszawie. Mogły tu istnieć również budynki z murowanym z cegły i kamienia przyziemiem (Pietrzak 2015, str. 211-214). Zabudowa zaplecza działek miejskich była prawdopodobnie przeważnie drewniana. Mogły występować budynki w konstrukcji szkieletowej z polami wypełnionymi szachulcowo, czy nawet cegłą. Niestety brak jakichkolwiek przekazów kartograficznych i ikonograficznych odnoszących się do czasów funkcjonowania miasta, brak też oprócz ruin zamku dybowskiego źródeł architektonicznych (Andrzejewski, Wroniecki 2015).