, plan warstwicowy na podstawie pomiarów ALS z programu ISOK. Zaznaczone wykopy archeologiczne

Grodzisko w Rozprzy, plan warstwicowy na podstawie pomiarów ALS z programu ISOK. Zaznaczone wykopy archeologiczne

W 2015 i 2016 r., w ramach interdyscyplinarnego projektu badawczego finansowanego przez NCN, wyeksplorowanych zostało sześć wykopów badawczych w obrębie nasypu kopca, fosy i wału grodziska oraz trzech paleokoryt. Ponadto odczyszczone, a następnie przebadane zostały ściany rowów melioracyjnych, co pozwoliło na uzyskanie ponad 100-metrowego przekroju otoczenia nasypu grodziska, usytuowanego na linii NE-SW. Większość urobku, w ramach wykopów badawczych, poddawana była przesiewaniu lub przepłukiwaniu na sitach o rozmiarach oczek 4 × 4 mm. Podczas badań terenowych stosowana była dokumentacja fotogrametryczna.

 

Rozprza. Plan fotogrametryczny północnej części wykopu 3

Plan fotogrametryczny północnej części wykopu 3

Ponad 31 tys. pozyskanych w trakcie badań zabytków archeologicznych (w tym 29553 fragmentów ceramiki naczyniowej) poddanych zostało wszechstronnej analizie formalnej, typologicznej i chronologicznej. Na dużą skalę zastosowano metody niezależnego datowania bezwzględnego. Około 50 fragmentów drewna wydatowanych zostało metodą dendrochronologiczną. Wykonanych zostało ponad 60 datowań radiowęglowych, zarówno metodą scyntylacyjną, jak i akceleratorową (AMS), próbek osadów i szczątków organicznych pochodzących z wypełnienia fos, paleokoryt oraz z warstw kulturowych. Niemal 1,5 tys. pozyskanych szczątków kostnych przebadanych zostało metodami archeozoologicznymi. Prawie 300 fragmentów szczątków i elementów drewnianych poddanych zostało analizie dendrologicznej. Analizami archeobotanicznymi, teksturalnymi i geochemicznymi objęte zostało pięć profili badawczych obejmujących średniowieczne warstwy kulturowe. Szczegółowe badania paleoekologiczna o dużej rozdzielczości wykonano dotychczas dla trzech profili osadów organicznych pochodzących z wypełnień fosy i paleokoryta. Dalsze profile będą sukcesywnie opracowywane.
Przeprowadzone archeologiczne badania wykopaliskowe oraz zastosowanie metod archeologii środowiskowej pozwoliły na istotne uzupełnienie oraz częściową reinterpretację starszych wyników badań oraz wyników badań nieinwazyjnych z lat 2013-2014. Początków średniowiecznego osadnictwa należy dopatrywać się raczej w drugiej połowie X lub wręcz w początkach XI w. Związana jest z nim akumulacja miąższej warstwy kulturowej o bardzo ciemnej barwie, będącej efektem znacznej domieszki frakcji próchnicznej oraz zwęglonych szczątków roślin. Warstwa ta ma cechy gleby typu „dark earth” i jest najprawdopodobniej pozostałością prowadzonej w miejscu grodziska intensywnej działalności rolniczej/ogrodniczej. Do budowy pierwszego grodu doszło nie wcześniej niż w XI stuleciu. Nie jest możliwe precyzyjne datowanie tego obiektu – nie udało się w nim odnaleźć konstrukcji drewnianej, której elementy mogły by zostać datowane dendrochronologicznie. Mógł on jednak powstać nawet w XII-XIII w. Wystawiony wówczas wał tworzył piaszczysty nasyp, licowany kostkami darni. Nie jesteśmy obecnie w stanie zrekonstruować struktury przestrzennej i rozległości tego założenia.

Rozprza. Przekrój nasypu grodziska z reliktami wczesnośredniowiecznego wału

Rozprza. nasypu grodziska z reliktami wczesnośredniowiecznego wału

Datowania bezwzględne oraz klasyczne analizy archeologiczne dowodzą, że około 1330 r. w tym miejscu powstała rezydencja na kopcu w typie motte z szeroką fosą, a od XV w. także z dodatkowymi fosami południową i północną. Gródek w Rozprzy stanowił w XIV-XV w. centrum klucza z rozwiniętą działalnością gospodarczą i produkcyjną, opartą o wielokierunkowe rolnictwo. W dnie doliny w otoczeniu obiektu zarejestrowano liczne ślady obiektów antropogenicznych, w tym: kanałów, grobli, dróg, sztucznych zbiorników wodnych.

 

Rozprza. Drewniane konstrukcje palisady i przedwala z lat 30. XIV wieku

Rozprza. Drewniane konstrukcje palisady i przedwala z lat 30. XIV wieku

Szczegółowym badaniom poddano fosy założenia późnośredniowiecznego. Zasadnicze ich wypełnienie stanowią mułki organiczni, torfy i gytie, zawierające liczne fragmenty drewna oraz późnośredniowieczne artefakty i ekofakty. Główna fosa osiągała maksymalną szerokość około 21 m, jej przekrój był trapezowaty, z przegłębieniem od strony wewnętrznej, a głębokość sięgała około 0,5 – 1,1 m. Na skłonach fosy dochodziło do akumulacji osadów stokowych. Ze ścian wykopów, pobrane zostały trzy profile osadów do badań paleoekologicznych, w tym do analiz: palinologicznej, karpologicznej, diatomologicznej oraz paleozoologicznych i geochemicznej. Ich celem było określenie zmian roślinności w obrębie i w otoczeniu fosy oraz rekonstrukcja ewolucji zbiornika od momentu jego powstania około 1330 r. wieku aż do 1944 r. Udało się potwierdzić, że w okresie funkcjonowania warowni główna fosa mogła być przepłukiwana wodą z rzeki przy zastosowaniu zasilania systemem kanałów, które rozpoznano w trakcie prac geofizycznych. W otoczeniu gródka i na jego obszarze prowadzona była okresami intensywna działalność gospodarcza, w tym przede wszystkim: uprawy polowe, wypas zwierząt, łąkarstwo, moczenie lnu i konopi (Kittel i in. 2017b).

Rozprza. Badania w wykopie 5 - paleokoryto Luciąży

Rozprza. Badania w wykopie 5 – paleokoryto Luciąży

Rozprza.Naczynie z nawarstwień pale okoryta

Rozprza.Naczynie z nawarstwień pale okoryta

W obrębie paleokoryta, zlokalizowanego na wschód od grodziska, odsłonięto drewniane konstrukcje, które interpretować należy jako relikty mostu (przeprawy) z połowy XIV w. oraz moczydła z przełomu późnego średniowiecza i nowożytności. Samo koryto było czynne jeszcze w późnym średniowieczu, czego dowodzą fragmenty ceramiki naczyniowej w osadach odsypów meandrowych. Relikty kolejnego moczydła, datowanego na XIV w., odkryto w innym paleokorycie ograniczającym od wschodu ostaniec terasowy zajęty przez grodzisko.

Opublikowane wyniki badań:

Kittel, P., Sikora J., Wroniecki, P., 2015. The morphology of the Luciąża River valley floor in the vicinity of the Rozprza medieval ring-fort in light of geophysical survey. Bulletin of Geography. Physical Geography Series, No. 8, s. 95-106. doi:http://dx.doi.org/10.2478/7033.Sikora J., Kittel P. Wroniecki, P., 2015a. Nieinwazyjne badania grodzisk wczesnośredniowiecznych Polski Centralnej i ich zaplecza osadniczego: Chełmo, Rękoraj, Rozprza, Stare Skoszewy, Szydłów, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Archeologiczna”, Nr 46, s. 257-300.Sikora J., Kittel P. Wroniecki, P., 2015b. From a point on the map to a shape in the landscape. Non-invasive verification of medieval ring-forts in Central Poland: Rozprza case study, Archaeologia Polona, 53, 510-514.

Prace w druku lub przygotowaniu:

Kittel, P., Sikora, J., Wroniecki, P., 2017 (w druku). A Late Medieval motte in the landscape of a small lowland river valley: a case study of Rozprza (Central Poland). Geoarchaeology.
Kittel, P., Antczak, O., Brooks, S.J., Elias, S.A., Krąpiec, M., Luoto, T.P., Okupny, D., Pawłowski, D., Płóciennik, M., Rzodkiewicz, M., Sikora, J., Stachowicz-Rybka, R., Wacnik, A., 2017b. The palaeoecological development and functioning of the Late Medieval moat – multiproxy research at Rozprza, Central Poland, praca w przygotowaniu.
Sikora, J., Kittel, P., (w druku) Closing a Gap with a Simple Toy. How the Use of the Tablet Affected the Documentation Workflow during the Excavations of the Rozprza Ring–Fort (Central Poland). CAA Procedings.
Sikora, J., Kittel, P., Wroniecki, P.

Badania w Rozprzy były realizowane w ramach grantu Narodowego Centrum Nauki DEC-2013/11/B/HS3/0378