„Item de castello Ziraz, Spitimir, Malogost, Rospra, Lunciz, Voibor, Sarnov, Skrin plenarias decimationes annone, mellis, ferri, pellium vulpinarium et mardurinarum, de placito, de tabernis, de foris, de theloneo, tam in ipsis castellis, quam in locis eis adiacentibus per omnes transitus.”
Bulla Gnieźnieńska, 1136 r.

Coraz doskonalsze i coraz bardziej dostępne metody archeologicznych badań nieinwazyjnych pozwalają na rozpoznanie stanowisk archeologicznych bez konieczności podejmowania długotrwałych i kosztochłonnych prac wykopaliskowych. Stanowią jednocześnie odpowiedź na wyzwania naszych czasów, gdy dążymy raczej do zachowania dziedzictwa archeologicznego, niż gonimy za zabytkami, jak to było u samych początków rozwoju archeologii. Bardziej niż na przedmiotach współczesna archeologia, w tym badania nieinwazyjne, skupia się na rozpoznaniu dużych struktur, funkcjonowania śladów osadniczych w środowisku przyrodniczym, rozpoznaniu krajobrazu kulturowego.
Podejmując program badań nieinwazyjnych nad wczesnośredniowiecznymi grodziskami Polski Centralnej zadawaliśmy sobie pytanie: czy są one w stanie wzbogacić naszą wiedzę o tych obiektach? Wszystkie były bowiem w różnym stopniu poddane badaniom wykopaliskowym, głównie w latach 50. do 90. XX wieku. Wszystkie były więc relatywnie dobrze znane archeologom. Chcieliśmy jednocześnie rozpocząć nowy etap badań tych fascynujących pomników naszej przeszłości, wprowadzając je do XXI wieku. Podejmując zarówno rozpoznanie geofizyczne, jak i wykonując zdjęcia lotnicze, analizy pomiarów skanowania laserowego (LiDAR), czy przeprowadzając badania powierzchniowe z szerokim zastosowaniem technik pomiaru GPS lub laserowych tachimetrów, korzystaliśmy z arsenału środków badawczych, jakie nie były dostępne badaczom jeszcze kilkanaście lat temu. W przeciwieństwie do wysiłków naszych poprzedników mamy pewność, że wyniki naszych badań będą w pełni weryfikowalne, gdyż żaden fragment nawarstwień i konstrukcji kryjących się pod ziemią nie ulegnie zniszczeniu.

Jako Polskę Centralną opisujemy ziemie, które w późnym średniowieczu i okresie I Rzeczypospolitej wchodziły w skład województw łęczyckiego i sieradzkiego, zaś w okresie monarchii Piastów w XI i XII wieku, stanowiły część prowincji łęczyckiej, później zaś, w XIII stuleciu księstwa łęczyckie i sieradzkie. Na obszarze tym archeolodzy rozpoznali około 20 grodzisk. Kolejne (m. in. Wolbórz, Skrzynno-Skrzyńsko, Małogoszcz) znane są ze źródeł pisanych, ale do tej pory nie zostały w sposób nie budzący wątpliwości zlokalizowane w terenie. Spośród tych, które udało się odnaleźć niemal wszystkie poddano badaniom archeologicznym, o bardzo różnej skali. Najczęściej były to badania ograniczone do niewielkiego zakresu, takie, które archeolodzy nazywają sondażowymi. Część grodzisk, badano stacjonarnie podczas wieloletnich badań archeologicznych, jeszcze inne, jak np. Tum pod Łęczycą, Czerchów czy Sieradz rozpoznano w znacznym zakresie, nieomal w całości.
Dla realizacji projektu Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich Oddział w Łodzi uzyskało dofinansowanie w ramach konkursu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, priorytet 5: „Ochrona Zabytków Archeologicznych” w roku 2013. Głównym zadaniem projektu było przeprowadzenie badań nieinwazyjnych zaplecza osadniczego wybranych obiektów grodowych z obszaru Polski Centralnej. Wytypowaliśmy do niego 6 obiektów: Chełmo, Rękoraj, Rozprzę, Stare Skoszewy, Szydłów i Żarnów.

W roku 2014 udało się uzyskać kolejny raz dofinansowanie, w ramach tego samego priorytetu MKiDN. Podczas tego etapu uzupełniono prospekcję w Chełmie oraz poddano badaniom grodziska w Ewinowie, Krzepocinku i Spycimierzu. W kolejnym, 2015 roku, ponownie udało się uzyskać dofinansowanie Ministerstwa. Tym razem skupiliśmy nasze działania na trzech obiektach położonych w rejonie doliny Warty, w rejonie Sieradza, czyli na grodziskach w: Mnichowie, Okopach i Witowie. W ten sposób udało nam się przebadać większość wczesnośredniowiecznych grodzisk w regionie. Badaniami nie objęliśmy jedynie obiektów w Łęczycy i Sieradzu, które zostały w znacznym stopniu rozpoznane metodami wykopaliskowymi oraz grodziska w Czerchowie, badanego w 2015 r. przez ekspedycję Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, pod kierownictwem prof. Ryszarda Grygiela.

Potencjał do dalszych badań jest olbrzymi. Nowe metody skanowania laserowego z powietrza (LiDAR) oraz zdjęcia lotnicze pozwalają na identyfikację nowych, dotąd nie znanych obiektów, o nieustalonej chronologii, z których jednak wiele może być pozostałościami wczesnośredniowiecznych warowni. W 2015 r. przy udziale badaczy z Uniwersytetu Łódzkiego oraz łódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków udało się odnaleźć nieznane wcześniej późnośredniowieczne grodzisko w Giecznie, które zweryfikowano później metodami wykopaliskowymi.

W roku 2016 udało się uzyskać po raz kolejny dofinansowanie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach priorytetu „Ochrona Zabytków Archeologicznych”, koordynowanego przez Narodowy Instytut Dziedzictwa (projekt 77426/15). Tym razem pozyskano dofinansowanie w trybie dwuletnim dla zadania zatytułowanego „Uzupełnienie i publikacja nieinwazyjnych badań grodzisk Polski Centralnej”. W roku 2016 zostaną uzupełnione badania geofizyczne metodami magnetyczną i elektrooporową oraz zrealizowane w wybranych miejscach rozpoznanie metodą georadarową. Uzupełniającym badaniom poddane zostaną obiekty w Spycimierzu, Starych Skoszewach i Szydłowie. Dodatkowo podjęte zostanie rozpoznanie wybranych obiektów metodami archeologii lotniczej. Odmiennie niż w latach poprzednich, tym razem zdecydowaliśmy się na przeprowadzenie rozpoznania z drona.W roku 2017 przygotowana zostanie monografia wyników wszystkich realizowanych od 2013 roku programów badań grodzisk. Zostaną w niej uwzględnione zarówno wyniki rozpoznania geofizycznego i teledekcyjnego, jak i wyniki badań powierzchniowych, analiz Numerycznych Modeli Terenu z laserowego skanowania powietrznego (ALS – LiDAR), badań fosorowych oraz rozpoznania geomorfologicznego. Ponadto uwzględnione zostaną wyniki nowszych badań o charakterze inwazyjnym, wykonywanych w ramach prac finansowanych głównie przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Łodzi, w tym wyniki najnowszych datowań reliktów grodzisk metodami radiowęglową i dendrochronologiczną.