Grodzisko położone jest w trudnym, zalesionym terenie na szczycie najwyższego naturalnego wzniesienia regionu łódzkiego, czyli sięgającej 323 m.n.p.m. Góry Chełmo. Rozległy obiekt był poddawany sondażowo ? ratowniczym badaniom wykopaliskowym przez Janinę Kamińską w latach 50. XX wieku, kiedy to ustalono okres jego funkcjonowania na X-XIII wiek. Badania miały jednak niewielki zasięg i były ograniczone do eksploracji dwóch zaledwie wykopów badawczych, położonych w najwyższej, centralnej części grodziska.

DSC08676

Chełmo – Widok na wały grodziska

W 2013 r. roku badania rozpoczęto od wykonania zdjęć lotniczych oraz analizy pomiarów LiDAR ALS wykonanych w ramach ogólnopolskiego programu ISOK. Analiza ta pozwoliła na zidentyfikowanie nieznanych wcześniej linii obronnych ? wałów i fos, pozytywnie zweryfikowanych później w terenie. Po tym wstępnym etapie badań okazało się, że mamy do czynienia z największym pod względem obszaru grodziskiem Polski Centralnej i jednym z większych w skali kraju. Zamknięta siedmioma liniami wałów (z których część obejmowała pełen obwód, pozostałe miały charakter odcinkowy) przestrzeń grodziska osiągała powierzchnię ponad 11 ha. Obiekt był więc wielokrotnie większy od najważniejszych ośrodków w regionie: Łęczycy, Sieradza i Rozprzy.

chelmo4

Numeryczny Model Terenu Góry Chełmo wykonany na podstawie pomiarów LiDAR w ramach programu ISOK.

Badania geofizyczne wykonano na ułamku powierzchni grodziska (objęły 3 ha powierzchni). Wykazały one, że struktura przestrzenna wnętrza grodu była jeszcze bardziej złożona, niż sugeruje to zachowana obecna forma terenowa. Udało się zarejestrować anomalie sugerujące istnienie dodatkowych, wewnętrznych podziałów przestrzeni oraz dróg, komunikujących poszczególne człony warowni.

chelmowa

Chełmo. Mapa anomalii magnetycznych (2013 rok)

Badania fosforowe objęły tylko część przestrzeni zamkniętej wałami grodziska, ale wykazały na znaczną zawartość związków fosforu w gruncie, co jest świadectwem znacznej zapewne intensywności procesów osadniczych. Wydaje się więc, że olbrzymia powierzchnia zamknięta wałami, była wykorzystywana gospodarczo przez grupę stałych mieszkańców. Sądzimy więc, że nie był to obiekt niezamieszkany, a raczej tętniący życiem, ważny ośrodek osadniczy, wokół którego koncentrowały się liczne osady otwarte, zarejestrowano w trakcie badań Archeologicznego Zdjęcia Polski. Bez wątpienia grodzisko chełmskie wymaga dalszych badań, zarówno nieinwazyjnych, jak i wykopaliskowych, które pozwoliłyby na uściślenie jego chronologii i wyjaśnienie szeregu związanych z nim tajemnic. Być może pozwoliłyby one zweryfikować hipotezy niektórych badaczy zaliczających obiekt do grona obiektów o charakterze kultowym, jakie znane są z obszaru Gór Świętokrzyskich. Potwierdzona badaniami fosforowymi intensywność wykorzystywania wnętrza grodziska zdaje się świadczyć o tym, że tego rodzaju próby wytłumaczenia tajemnicy Góry, są zbyt uproszczone.

DSC_8335K

Chełmo – zdjęcie lotnicze (wiosna 2013, wyk. W. Stępień)

W roku 2014 r. kontynuowano rozpoznanie grodziska. Prospekcją magnetyczną objęto dalsze 2 ha powierzchni grodu. Łącznie więc rozpoznano obszar 5 ha. Rozpoznano w pełniejszym zakresie wały grodziska oraz powierzchnię majdanów, lokalizując dalsze anomalie odpowiadające kolejnym strukturom archeologicznym.

chelmo-mag1

Chełmo – mapa anomalii magnetycznych

Uzupełniono także obszar rozpoznania fosforowego; łącznie osiągnął on powierzchnię 9 ha – niemal całość założenia zamkniętego dookolnym wałem nr 4. Szersze rozpoznanie pozwoliło na pełniejszą analizę rozkładu fosforu – wyraźnie czytelne są znaczne, lokalne koncentracje wysokich wartości związków tego pierwiastka na obszarze majdanu 2, 3 i 4.

Pozwala to powątpiewać w funkcjonujące w starszej literaturze przedmiotu poglądy o tym, jakoby gród na Górze Chełmo nie był stale zamieszkany i pełnił funkcje symboliczno – kultowe. Choć dotychczasowe badania nie pozwalają zweryfikować twierdzeń o jego kultowym charakterze, to wyraźnie wskazują, iż mamy do czynienia z obiektem, który najpewniej był objęty intensywną aktywnością osadniczą.

Chelmo-fosf

Chełmo- mapa zawartości fosforu w gruncie

Literatura:

J. Kamińska, 1958, Grodzisko wyżynne w Chełmie, pow. Radomsko, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Archeologiczna, t.3, s. 127 ? 140.

J. Sikora, 2008, Grodzisko wczesnośredniowieczne na Górze Chełmo. Badania, interpretacje, hipotezy, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, nr 34, s. 21 ? 35.