Z. Vogel. Widok z lotu ptaka na park w Natolinie w 1815 r. z widocznymi rowami melioracyjnymi (za St. Lorenz, Natolin, Warszawa 1948).Latem 2010 r. na terenie zespołu pałacowo-parkowego, i jednocześnie Rezerwatu Las Natoliński, w Natolinie w Warszawie przeprowadzone zostały badania archeologiczne. Celem prac było precyzyjne zlokalizowanie miejsca rozstrzelania i pochówku 15 osób w listopadzie 1939 r., których ciała ekshumowano w 1971 r. w ramach śledztwa prowadzonego przez Okręgową Komisję Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Warszawie (dalej OKW). Podjęcie się tych badań miało związek z planowanym przez Fundację ?Centrum Europejskie Natolin? utworzeniem trwałego miejsca pamięci ofiar represji niemieckich na terenie Lasu Natolińskiego. W ramach planu badań założono również poszukiwania innych, ewentualnych miejsc pochówków ofiar represji nazistowskich z okresu II wojny światowej

Chociaż wiedza ? bazująca na przekazach ustnych ? o tym, że obszar lasu wykorzystywany był w czasie wojny jako miejsce straceń i pochówków, była na terenie w Warszawy w miarę powszechna, wzmianki na ten temat pojawiały się w opracowaniach historycznych nader rzadko. W ostatnich latach temat egzekucji w Lesie Natolińskim wrócił przy okazji ponownych badań wojennych losów prezydenta Warszawy Stefana Starzyńskiego, który miał być tu rozstrzelany w listopadzie 1939 r. Hipoteza ta została jednak podważona w wyniku ustalenia, że jeszcze do grudnia tego roku przetrzymywany był on w więzieniu na Pawiaku.

Sama egzekucja w Lesie Natolińskim była jednak faktem i miała miejsce 13 listopada 1939 r. Lista osób wówczas straconych znana jest z komunikatu Komendanta Policji i Służby Bezpieczeństwa na Okręg Warszawski, zamieszczonego w dniu 19 listopada 1939 r. w ?Nowym Kurierze Warszawskim?, nr 35. Wśród ofiar znalazł się dr filozofii Rafał Blüth, wybitny krytyk literacki, historyk literatury, publicysta i działacz katolicki.

Obecna forma przestrzenna kompleksu pałacowo-parkowego w Natolinie jest efektem kreacji urbanistyczno-architektonicznej zapoczątkowanej założeniem rezydencji królewskiej w Wilanowie przez króla Jana III Sobieskiego u schyłku XVII w. Założenie kształtowali tacy architekci jak Szymon Bogumił Zug, Chrystian Piotr Aigner czy Henryk Marconi. Elementem zmiennym jest gęstość szaty roślinnej, która przynajmniej od połowy XIX w. aż do początków lat 90. XX w. była zdecydowanie rzadsza niż ma to miejsce obecnie.

Plan parku w Natolinie (Bażantarni) z 1747 r. z widocznymi rowami melioracyjnymi (za St. Lorenz, Natolin, Warszawa 1948)Las Natoliński. Głaz upamiętniający osoby rozstrzelane w 1939 r.. Widok od ul. Parkowej (od północy). Z prawej strony widoczny rów odnawiający; jesień 2010 (fot. O. Ławrynowicz)Las Natoliński. Wykop nr XXIV w trakcie wyznaczania kolejnych aneksów. Widok od strony zachodniej; lato 2010 (fot. W. Duda)

W chwili rozpoczęcia prac archeologicznych ekipa badawcza dysponowała ogólnymi danymi o miejscu ekshumacji 15 ciał, która przeprowadzona była przez OKW w 1971 r. Informacje zawarte w dokumentacji konserwatorskiej zespołu pałacowo-parkowego w Natolinie sugerowały, że miejsce to znajdować się miało przy głazie narzutowym, usytuowanym 64 m na południe od ul. Pałacowej, w odległości ok. 2 metrów od rowu melioracyjnego, prostopadłego do ulicy. Przeprowadzone w czerwcu 2010 r. badania wykazały stosunkowo dużą zawartość fosforu w okolicy tego miejsca, świadczącą o możliwości wystąpienia pod ziemią szczątków ludzkich.

Szczegółowe badania objęły trzy obszary lasu, tj. teren położony wokół głazu oraz usytuowany w kierunku południowym teren, wyznaczony na podstawie badań powierzchniowych oraz przeprowadzonej równolegle kwerendy źródeł archiwalnych. W założonym sondażu nr XXIV natrafiono na zarys jamy, który jak się okazało znajdował się dokładnie w korycie rowu melioracyjnego, co znacznie utrudniło jej eksplorację. Podczas dalszych badań odkryto ślady dokonanej tu ekshumacji oraz zabytki związane z pierwotnym pochówkiem: m.in. mosiężne guziki z wyobrażeniem orła w koronie, mosiężną przesuwkę do szelek, fragment grzebienia oraz fragmenty tekstyliów w zaawansowanym stanie rozkładu.

Znaleziska te nawiązywały do odkryć dokonanych podczas badań przeprowadzonych w 1971 r. Wówczas większość odkrytych przedmiotów stanowiły fragmenty elementów garderoby męskiej. Odkryto również liczne przedmioty zawierające napisy, które można było przypisać do konkretnych osób.

Podczas badań przeprowadzonych w 2010 r. odkryto w wykopie nr XXIV pociski oraz przede wszystkim łuski nabojów pistoletowych produkcji niemieckiej, osiem kalibru 7,65×17 mm Browning oraz pięć kalibru 9×19 mm Parabellum, dwóch najpowszechniej używanych przez niemieckie formacje mundurowe. Natrafiono również na drobne kości lub drobne fragmenty kości ludzkich, które nie zostały wydobyte podczas badań w 1971 r.

Las Natoliński. Wykop nr XXIV z widocznym zarysem jamy, w trakcie wypompowywania wody zbierającej się z rowu melioracyjnego . Widok od strony południowej; lato 2010 (fot. W. Duda)Las Natoliński. Wykop nr XXIV. Zabytki ruchome (fot. P. Pudło)Las Natoliński. Wykop XXIV. Kości ludzkie (fot. P. Pudło) Las Natoliński. Zabytki ruchome (fot. P. Pudło)

Badania archeologiczne przeprowadzone w 2010 r. doprowadziły do weryfikacji i uporządkowania informacji dotyczących lokalizacji miejsca pierwotnego pochówku 15 osób rozstrzelanych w Lesie Natolińskim w listopadzie 1939 r. Udało się stwierdzić, że ustawiony prawdopodobnie w 1998 r. głaz upamiętniający miejsce pochówku ofiar egzekucji nie jest usytuowany w bezpośrednim sąsiedztwie pierwotnej mogiły, która w rzeczywistości znajduje się w rowie melioracyjnym ok. 100-110 m w kierunku południowym od ul. Pałacowej.

Opracował: dr Olgierd Ławrynowicz