Granty realizowane ze środków Ministra. Priorytet 5

logo NIDlogo MKiDN

Źródło: materiały prasowe Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich oddział w Łodzi / Piotr Wroniecki

Średniowieczna Nieszawa – Piętnaście lat badań zaginionego miasta

Dawna Nieszawa, zwana przez ówczesnych Nową Nieszawą lub Dybowem była w XV w. prężną metropolią na pograniczu Królestwa Polskiego i Państwa Zakonnego. Przez niespełna 40 lat swojego istnienia urosła do rangi głównego konkurenta leżącego nieopodal, hanzeatyckiego Torunia. Okoliczności jej powstania, jak również zburzenia i przeniesienia w górę Wisły w miejsce, gdzie Nieszawa istnieje obecnie, nieodłącznie związane są z historią rywalizacji zakonu krzyżackiego z Królestwem Polskim o dominację w regionie i czerpanie zysków z handlu na środkowym i górnym odcinku Wisły. Miasto z rozmysłem lokowano naprzeciw krzyżackiego Torunia, by stało się ekonomicznym i politycznym orężem w tej walce. Dynamicznego rozwoju Nowej Nieszawy nie powstrzymały naciski polityczne ani zbrojne najazdy ze strony krzyżaków, jednakże za swój sukces ośrodek miejski zapłacił ostatecznie zniszczeniem i translokacją. Fortunnym zbiegiem okoliczności relikty miasta pozostały stosunkowo nienaruszone przez pięć i pół wieku, stając się swoistą kapsułą czasu, do czasu gdy zastosowanie szeregu archeologicznych metod badawczych umożliwiło niedestrukcyjne rozpoznanie jego pozostałości oraz przywrócenie dawnej Nieszawy na mapy średniowiecznej historii.

Historia pierwszej lokacji średniowiecznej Nieszawy

Przypuszcza się, iż w 1423 r. na polecenie króla Władysława Jagiełły przeprowadzono lokację wsi o nazwie Nieszawa, umiejscowionej na zachodnim brzegu Wisły, naprzeciw Torunia. Król najpóźniej na początku 1424 r. nadał osadzie prawa miejskie. Dzięki korzystnemu położeniu nad Wisłą, przy granicznej przeprawie przez rzekę na trasie ważnego szlaku handlowego z Kujaw przez państwo krzyżackie nad Bałtyk Nowa Nieszawa rozwijała się błyskawicznie. Zabudowa miejska miała charakter drewniany lub szachulcowy, jednakże ważniejsze obiekt o charakterze reprezentacyjnym lub religijnym (ratusz, kościoły) wzniesiono z cegły. Na polecenie króla Jagiełły, w latach 1427-1430, na wschód od miasta wzniesiono ceglany zamek, zwany Dybowskim.

Rozwój Nieszawy został zatrzymany przez najazd krzyżaków i mieszczan toruńskich w 1431 r., którzy splądrowali i zniszczyli miasto oraz zajęli zamek. Stał się on tymczasową siedzibą władz zakonnych komturii nieszawskiej powołanej po zachodniej stronie Wisły na zagrabionych Królestwu Polskiemu ziemiach. Teren leżący naprzeciwko Torunia, wraz z terytorium kujawskim i Zamkiem Dybowskim strona polska odzyskała na mocy traktatu brzeskiego w roku 1436, co zapoczątkowało odbudowę miasta oraz nowy okres błyskawicznego rozwoju Nowej Nieszawy. U jego podstaw leżał przede wszystkim dalekosiężny handel zbożem jak również śledziami, olejem, czy piwem. Rywalizacja ekonomiczna na Wiśle prowadziła do licznych konfliktów z kupcami z krzyżackich Prus. Jednocześnie w mieście obywatelstwo uzyskiwali uciekinierzy z państwa zakonnego, należący do różnych warstw społecznych (rycerstwa, mieszczaństwa, a nawet chłopów), co poświadczają dokumenty historyczne. Nieszawa była również domem dla międzynarodowej społeczności, na którą składali się oprócz Polaków także Niemcy, Anglicy, Czesi i przybysze z Niderlandów oraz Żydzi.

Wraz z wybuchem powstania mieszczan pruskich przeciwko władzom krzyżackim w 1454 r. doszło do zmiany sytuacji politycznej. Po oddaniu się pod władzę polskiego króla mieszczanie Toruńscy, którzy konsekwentnie domagali się zburzenia Nieszawy, otrzymali od Kazimierza Jagiellończyka zapewnienia zniszczenia konkurencyjnego ośrodka w przeciągu trzech lat. Król grał na zwłokę, jednakże rosnąca presja w obliczu trudności finansowych spowodowanych wojną skłoniła go do ostatecznego nakazania zburzenia miasta i przeniesienia go w górę Wisły. Na jesieni 1462 r. likwidacja Nowej Nieszawy była już w pełni dokonana, naprzeciw Torunia pozostał jedynie Zamek Dybowski. Nieszawa odrodziła się i przetrwała do współczesności ok. 30 km na południowy-wschód od miejsca, gdzie znajdowała się pierwotnie.

Piętnaście lat poszukiwań

Pamięć o prężnym mieście zanikła a jego teren częściowo zniszczono i przekształcono na przestrzeni wieków, regulując koryto Wisły, wznosząc wał przeciwpowodziowy a także budując infrastrukturę kolejową węzła toruńskiego. Zainteresowanie dawnym organizmem miejskim wzbudzone zostało przy okazji prowadzonych przez Lidię Grzeszkiewicz-Kotlewską badań Zamku Dybowskiego, zleconych przez Urząd Miasta Torunia. Prace wokół zamku rozpoczęto w 1990 roku badaniami georadarem, następnie w kolejnych sezonach do 2002 r. założono 32 wykopy, które ukazały XV-wieczną warstwę osadniczą, w tym relikty budynków w konstrukcji ceglanej i drewnianej. Fotograficzna dokumentacja archeologiczna z powietrza podjęta w 2001 r. przez Wiesława Stępnia miała charakter dokumentacji badań wykopaliskowych, lecz jej owocem stała się systematyczna wieloletnia obserwacja pól uprawnych rozciągających się na zachód od Zamku Dybowskiego. Dopiero w 2006 r. możliwe było zaobserwowanie wyróżników wegetacyjnych, układających się w regularne ciągi prostokątów. Powtarzalność obserwacji w kolejnych latach pozwalała przypuszczać, iż pod powierzchnią gruntu znajdować się może zespół obiektów archeologicznych.

To wstępne rozpoznanie umożliwiło pozyskanie środków na kompleksowe szerokopłaszyznowe badania dostępnego terenu przy zastosowaniu metod geofizycznych. Prace prowadzone były w latach 2012-2014 z zastosowaniem pomiarów magnetycznych, podatności magnetycznej i elektrooporowych. Łącznie badaniami objęto powierzchnię ok. 50 ha, na których zadokumentowano anomalie geofizyczne, świadczące o istnieniu pozostałości rozległego organizmu miejskiego o zorganizowanej strukturze przestrzennej. Zestawienie pozyskanych informacji i integracja wyników badań prowadzonych na przestrzeni wielu lat pozwoliła odtworzyć układ przestrzenny miasta oraz stworzyć cyfrowe modele rekonstruujące wygląd średniowiecznej Nieszawy.

Minione piętnaście lat doświadczeń

Podsumowanie 15 lat badań stanowi wydana na początku 2016 roku publikacja zatytułowana „W poszukiwaniu zaginionego miasta: 15 lat badań średniowiecznej lokacji Nieszawy”. Monografia opublikowana przez Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich, Oddział w Łodzi oraz Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego jest pracą zbiorową zawierającą opracowania tematyczne autorstwa grona badaczy rozpoznających stanowisko na przestrzeni minionej półtorej dekady. Opracowanie źródeł historycznych przeprowadzone zostało przez prof. dr hab. Sławomira Jóźwiaka, historyka i znawcę dziejów państwa krzyżackiego oraz jego relacji z Królestwem Polskim. W opracowaniu geomorfologicznym dr Piotr Weckwerth przeprowadził analizę warunków naturalnych w rejonie miasta lokacyjnego. Wiesław Stępień podsumowuje wieloletnie systematyczne obserwacje lotnicze, zilustrowane licznymi zdjęciami wykonywanymi w latach 2001-2012 w zmiennych warunkach naturalnych, nie zawsze umożliwiających zaobserwowanie podziemnych struktur. Lidia Grzeszkiewicz-Kotlewska zebrała wyniki swoich badań archeologicznych, prowadzonych w latach 1999-2002 na zlecenie Miejskiego Konserwatora Zabytków w Toruniu. Katalog poszczególnych wykopów uzupełniony jest przez plan stanowiska, archiwalne zdjęcia wykopalisk z widocznymi warstwami i obiektami archeologicznymi oraz rysunki wybranych zabytków. Piotr Wroniecki i Marcin Jaworski przedstawiają wyniki badań geofizycznych, które w toku trzech lat doprowadziły do rozpoznania struktury stanowiska poprzez zastosowanie metody magnetycznej, elektrooporowej oraz pomiarów podatności magnetycznej gruntu. Tekstowi towarzyszą wizualizacje wyników pomiarów każdą z metod oraz stworzone na ich podstawie trójwymiarowe, cyfrowe rekonstrukcje artystyczne Nowej Nieszawy, wykonane przez Jakuba Zakrzewskiego i Stanisława Rzeźnika. Dotychczasowy stan wiedzy w oparciu o 15 lat badań podsumowuje analiza urbanistyczna dawnego miasta przedstawiona przez dr hab. Janusza Pietrzaka, który wypunktowuje poszczególne etapy rozwoju i elementy tkanki miejskiej w oparciu o pozyskane dane historyczne, archeologiczne oraz nieinwazyjne. Redaktorami tomu są Aleksander Andrzejewski i Piotr Wroniecki, których teksty otwierają i zamykają publikację. Tom zawiera również streszczenie w języku angielskim.

Publikacja stanowi kompleksowe opracowanie dotyczące poszczególnych etapów badań prowadzonych wpierw w celu odkrycia lokacji średniowiecznej Nieszawy, a następnie rozpoznania jej struktury. Prace, na które przypadały m.in. kwerendy historyczne, sondaże wykopaliskowe, prospekcja lotnicza, analizy środowiskowe, pomiary wartości pola magnetycznego, pomiary elektrooporowe, pomiary podatności magnetycznej, modelowanie przestrzenne i trójwymiarowe zaowocowały stworzeniem szczegółowego opracowania historyczno-urbanistycznego podsumowującego stan wiedzy dotyczący XV-wiecznej Nieszawy. Sytuacją bez precedensu jest fakt, iż publikacja w znacznej mierze opiera się na wynikach badań nieinwazyjnych, które umożliwiały rozpoznanie struktury miejskiej i skonfrontowanie ich z wcześniejszą dokumentacją badań oraz źródłami historycznymi. Osiągnięcia prac nieinwazyjnych pokazały, że inwestycja lokacyjna była zamierzonym wysiłkiem mającym przynieść wymierną korzyść Królestwu Polskiemu w wielowiekowym konflikcie z państwem zakonnym o panowanie nad regionem.
Wydanie monografii zostało dofinansowane ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Dziedzictwo kulturowe – Ochrona zabytków archeologicznych (04531/15). Nakład publikacji przewidziano na 300 egzemplarzy, jednak w ramach realizacji projektu dostępna będzie również w formie cyfrowej na stronie badań: staranieszawa.pl. Film „Średniowieczna Nieszawa (1425-1462) zrekonstruowana na podstawie technik archeologii nieinwazyjnej” obrazujący trójwymiarową rekonstrukcję cyfrową średniowiecznego miasta dostępne są na kanale YouTube pod adresem: https://youtu.be/CdAh74ItuA4